Pauze in België: is het arbeidstijd?

In het Belgisch recht is de pauzetijd in principe geen effectieve arbeidstijd. De Arbeidswet van 16 maart 1971 (artikel 38ter) voorziet dat elke werknemer recht heeft op een pauze van minstens 15 minuten voor elke prestatie van meer dan 6 uur. Deze minimale pauze is een bodem: de sectorale CAO's en de arbeidsreglementen voorzien doorgaans langere pauzes, typisch 30 minuten tot 1 uur voor de middagpauze.

In België is het arbeidsreglement een verplicht document dat de werkroosters en de pauzes vastlegt (wet van 8 april 1965). Het moet de momenten en de duur van de rustperiodes vermelden. Als uw arbeidsreglement een pauze van 30 minuten voorziet en uw werkgever er 90 oplegt, kan het surplus worden betwist. Omgekeerd vormt een pauze die korter is dan het minimum voorzien in het reglement een inbreuk. Raadpleeg uw arbeidsreglement, dat voor elke werknemer toegankelijk moet zijn op de werkplek.

Indien u tijdens uw pauze ter beschikking blijft van uw werkgever (verplichting om de telefoon te beantwoorden, een post te bewaken, op de werkplek te blijven zonder te mogen vertrekken), wordt deze pauze geherkwalificeerd als effectieve arbeidstijd. Het Arbeidshof van Bergen oordeelde dat een werknemer die verplicht was om tijdens zijn middagpauze in de lokalen van het bedrijf te blijven, met de verplichting om bij behoefte onmiddellijk het werk te hervatten, zich gedurende de volledige duur van de pauze in effectieve arbeidstijd bevond.

Het bepalende criterium is dat van artikel 19 van de Arbeidswet van 16 maart 1971: staat de werknemer ter beschikking van de werkgever zonder vrij over zijn persoonlijke bezigheden te kunnen beschikken? De aanwijzingen die door de Belgische rechtbanken worden weerhouden zijn de onmogelijkheid om de lokalen te verlaten, de verplichting om een uniform of communicatieapparatuur te dragen, het verbod om de perimeter van het bedrijf te verlaten, en de frequentie van oproepen tijdens de pauze. Een loutere gedoogzaamheid om te vertrekken volstaat niet: er moet een effectieve en onvoorwaardelijke vrijheid zijn.

Indien uw pauze wordt geherkwalificeerd als effectieve arbeidstijd, wordt zij opgeteld bij uw dagelijkse arbeidsduur. Een pauze van 30 minuten per dag vertegenwoordigt 2u30 bijkomende effectieve arbeidstijd per week. Indien uw arbeidsduur 38 uur bereikt of overschrijdt zonder deze pauze, geeft de herkwalificatie automatisch recht op het overloon van 50% op deze uren. Over een verjaringsperiode van één jaar kan het bedrag oplopen tot meerdere duizenden euro's.

Bepaalde sectoren zijn bijzonder betrokken: de bewaking en beveiliging (PC 317), de gezondheidszorg (PC 330: verzorgenden, verpleegkundigen op post), de grootdistributie (PC 202 en 311: verplichting om beschikbaar te blijven aan de kassa), de horeca (PC 302: pauze ter plaatse genomen met verplichting om de dienst te hervatten) en de logistiek (PC 140). In deze sectoren is de Belgische rechtspraak overvloedig en zijn veroordelingen frequent.

Bewaar de schriftelijke of mondelinge instructies die opleggen beschikbaar te blijven, de telefonische oproepen ontvangen tijdens de pauze, de getuigenissen van collega's in dezelfde situatie. Een planning die oplegt ter plaatse te blijven, een intern reglement dat verbiedt de lokalen te verlaten tijdens de pauze, of een verplichting om de telefoon te beantwoorden zijn sterke bewijzen. Getuigenverklaringen van collega's zijn ontvankelijk voor de arbeidsrechtbank mits ze voldoen aan de voorwaarden van artikel 961/2 van het Gerechtelijk Wetboek.