Beschikbaarheid en wachtdienst in België: vergoeding en rechten

In het Belgisch recht wordt het regime van beschikbaarheid (of wachtdienst) niet uitdrukkelijk geregeld door de Arbeidswet van 16 maart 1971, in tegenstelling tot het Franse recht. De beschikbaarheidstijd is de periode waarin de werknemer bereikbaar moet blijven om indien nodig te interveniëren, zonder aanwezig te zijn op de werkplek. De beschikbaarheidstijd zonder interventie is in principe geen effectieve arbeidstijd, maar de interventietijd (met inbegrip van de verplaatsing) is dat integraal wél.

Het arrest Matzak van het Hof van Justitie van de Europese Unie van 21 februari 2018 (C-518/15) heeft het Belgisch recht op dit vlak omvergeworpen. Het HvJ-EU oordeelde dat een Belgische vrijwillige brandweerman die binnen 8 minuten vanuit zijn woonplaats moest interveniëren, tijdens zijn volledige wachtdienst arbeidstijd presteerde, omdat de geografische en tijdsbeperkingen hem beletten om vrij over zijn tijd te beschikken. Het Arbeidshof van Luik heeft deze rechtspraak vervolgens toegepast op andere sectoren: een zeer korte interventietijd, de verplichting om in de buurt te blijven of zeer frequente interventies rechtvaardigen de herkwalificatie als effectieve arbeidstijd.

De compensatie voor beschikbaarheidstijd zonder interventie wordt doorgaans vastgelegd door het paritair comité of door een ondernemings-CAO. Ze neemt vaak de vorm aan van een forfaitaire premie of een percentage van het uurloon. De interventietijd wordt daarentegen vergoed als effectieve arbeidstijd, met toepassing van overloon als de grenzen van de Arbeidswet van 16 maart 1971 worden overschreden: 50 % op weekdagen, 100 % op zondag en feestdagen.

Sinds het arrest Matzak passen de Belgische rechtbanken een tweeledig criterium toe: kan de werknemer tijdens de wachtdienst vrij zijn locatie kiezen? En kan hij vrij over zijn tijd beschikken voor persoonlijke bezigheden? Als de beperkingen zodanig zijn dat de werknemer beperkt wordt in zijn verplaatsingen en activiteiten (interventietijd van 15 tot 30 minuten, verplichting om in uniform te blijven, hoge frequentie van interventies), wordt de volledige beschikbaarheidstijd geherkwalificeerd als effectieve arbeidstijd met recht op loon en overloon.

De Europese richtlijn 2003/88/EG, omgezet in Belgisch recht, garandeert een dagelijkse rust van 11 opeenvolgende uren en een wekelijkse rust van 24 uur (bovenop de 11 uur dagelijkse rust). Een interventie tijdens de wachtdienst onderbreekt de rust en vereist een nieuwe berekening van de minimale rust vanaf het einde van de interventie. De werkgever die het werk laat hervatten zonder de rust na interventie te respecteren, schendt de Arbeidswet van 16 maart 1971 en stelt zich bloot aan de sancties van het Sociaal Strafwetboek.

De sectoren die het meest getroffen zijn door misbruiken inzake beschikbaarheid in België zijn de informatica (PC 200 en 218), de gezondheidszorg (PC 330), het industrieel onderhoud (PC 111 en 149.01), de bewaking (PC 317) en de hulpdiensten aan personen. In deze sectoren zijn wachtdienstregelingen frequent maar de compensaties vaak ontoereikend, vooral voor nachtelijke interventies en weekends.

Als uw beschikbaarheidsperiodes niet worden gecompenseerd of als de interventies niet correct worden vergoed met overloon, kunt u achterstallig loon vorderen voor de Arbeidsrechtbank. Als de opgelegde beperkingen u beletten om vrij over uw tijd te beschikken, vraag dan de herkwalificatie als effectieve arbeidstijd. Houd een gedetailleerd dagboek bij van uw wachtdiensten: data, uren, aantal en duur van de interventies, opgelegde interventietijd en geografische beperkingen.