Op zondag werken: 13 vrije zondagen en toeslag in Nederland

De Arbeidstijdenwet bepaalt in artikel 5:6 dat de werkgever het werk zó moet organiseren dat u ten minste 13 vrije zondagen per periode van 52 weken hebt. Dat is een harde ondergrens: over een heel jaar gerekend moet u minstens dertien zondagen vrij zijn.

Van dit aantal kan worden afgeweken bij collectieve regeling — een cao of een afspraak met de personeelsvertegenwoordiging. Zo'n afwijking is dus niet iets wat uw werkgever eenzijdig mag opleggen; er moet een collectieve basis onder liggen.

Naast het minimumaantal vrije zondagen geldt een tweede bescherming: zondagswerk dat niet voortvloeit uit de aard van het bedrijf, vereist uw instemming. Werkt u in een sector waar zondagswerk niet inherent aan de bedrijfsvoering is, dan kan de werkgever u dat niet zomaar opleggen zonder dat u ermee akkoord gaat. Bij bedrijven waar zondagswerk juist normaal en noodzakelijk is (denk aan continudiensten of de zorg), ligt dat anders.

Hier zit het kernverschil met landen als Frankrijk en België, waar de wet zelf een toeslag voor zondagswerk voorschrijft. In Nederland kent de wet geen enkele verplichte zondagstoeslag. De Arbeidstijdenwet regelt uitsluitend de vrije zondagen en de toestemming — niet de betaling.

Een zondagstoeslag bestaat dus alleen als uw cao of arbeidscontract die toekent. Sommige cao's kennen een riante zondagstoeslag, andere kennen er helemaal geen. U kunt daarom nooit "standaard" uitgaan van een percentage. Zonder een geverifieerde cao die het regelt, geldt eenvoudigweg: de zondagstoeslag is niet becijferbaar. Elke suggestie van een vast tarief zou u op het verkeerde been zetten.

Wat blijft dan altijd overeind? De gewone 100% betaling van de uren die u op zondag hebt gewerkt. Zijn die uren niet of niet volledig uitbetaald, dan is dat achterstallig loon — los van de vraag of er een toeslag bovenop komt.

Ook zonder wettelijke toeslag is het bijhouden van uw gewerkte zondagen belangrijk, en wel om twee redenen:

1. Toepassing van een cao-toeslag. Blijkt uit uw cao dat er wél een zondagstoeslag geldt, dan hebt u een nauwkeurig overzicht nodig van welke zondagen u werkte en hoeveel uur, om te controleren of die toeslag correct is toegepast.
2. Controle van de grens van 13 vrije zondagen. Met een overzicht van uw gewerkte zondagen kunt u nagaan of uw werkgever de wettelijke ondergrens respecteert. Blijft u onder de 13 vrije zondagen, dan is dat een overtreding van de Arbeidstijdenwet. Zo'n overtreding levert op zichzelf geen geldbedrag op, maar is context: ze onderbouwt uw bewijspositie en de verwijtbaarheid van de werkgever, en kan worden gemeld bij de Nederlandse Arbeidsinspectie.

Kortom: de zondagen die u bijhoudt, dienen zowel om een eventuele cao-toeslag te claimen als om te toetsen of uw wettelijke rust op orde is.

Werknemers die uit België of Frankrijk komen, of die daar collega's hebben, gaan er soms van uit dat een zondagstoeslag "gewoon in de wet staat". In die landen klopt dat: de wet schrijft er zelf een verhoging voor zondagswerk voor. In Nederland is dat niet zo. Wie een vast percentage voor zondagswerk in gedachten heeft, baseert zich op buitenlands recht dat hier niet geldt.

Dat maakt de bewijsvoering juist belangrijker. Omdat de toeslag niet uit de wet komt maar uit uw cao of contract, moet u zelf kunnen aantonen (1) dat er een cao van toepassing is die een zondagstoeslag kent, en (2) welke zondagen u werkelijk werkte. Uw werkgever is bovendien verplicht een deugdelijke urenregistratie bij te houden (artikel 4:3 Arbeidstijdenwet); kan hij die niet tonen, dan wordt uw eigen overzicht het uitgangspunt. Een nauwkeurige registratie van uw gewerkte zondagen is daarmee uw belangrijkste instrument.