Zwartwerk in België: sancties en Sociaal Strafwetboek

Niet-aangegeven arbeid in België omvat elke tewerkstelling van een werknemer zonder Dimona-aangifte (Déclaration Immédiate / Onmiddellijke Aangifte) bij de RSZ, of met een opzettelijk onjuiste aangifte wat betreft de gepresteerde uren of het uitbetaalde loon. Artikel 181 van het Sociaal Strafwetboek bestraft de werkgever die nalaat de Dimona-aangifte te verrichten, terwijl artikel 182 de verhulling van arbeidsuren op de sociale documenten viseert.

Sinds 2003 moet elke Belgische werkgever een Dimona-aangifte van indiensttreding bij de RSZ verrichten vóór het begin van de tewerkstelling van de werknemer. Deze aangifte vermeldt de identiteit van de werknemer, de begindatum, het type contract en het toepasselijke paritair comité. Het ontbreken van een Dimona-aangifte is een inbreuk van categorie 4 in de zin van het Sociaal Strafwetboek, bestraft met een strafrechtelijke geldboete van 4.800 tot 48.000 euro of een administratieve geldboete van 2.400 tot 24.000 euro, vermenigvuldigd met het aantal betrokken werknemers.

Niet-aangegeven arbeid beperkt zich niet tot de volledige afwezigheid van een contract. Het omvat ook de onderaangifte van de werkelijk gepresteerde uren (20 uur aangeven terwijl de werknemer er 40 presteert), de gedeeltelijke betaling in niet-aangegeven contanten ("in het zwart"), en de valse kwalificatie als zelfstandige om sociale bijdragen te ontwijken (schijnzelfstandigheid). Deze laatste vorm wordt bestreden door de programmawet van 27 december 2006 die een vermoeden van werknemerschap instelt in bepaalde risicosectoren.

Het Sociaal Strafwetboek rangschikt de inbreuken in 4 categorieën van toenemende ernst. Niet-aangegeven arbeid valt doorgaans onder de categorieën 3 en 4, de zwaarste. De sancties van categorie 4 omvatten een gevangenisstraf van 6 maanden tot 3 jaar en/of een strafrechtelijke geldboete van 4.800 tot 48.000 euro, vermenigvuldigd met het aantal betrokken werknemers. De werkgever riskeert eveneens een beroepsverbod, de tijdelijke sluiting van de onderneming en de uitsluiting van overheidsopdrachten.

De werknemer die zonder aangifte tewerkgesteld wordt, behoudt al zijn rechten: loon conform de barema's van het toepasselijke paritair comité, overloon voor overuren, vakantiegeld, eindejaarspremie en opzegvergoeding. Artikel 4 van de wet van 12 april 1965 betreffende de bescherming van het loon verbiedt elke afstand door de werknemer van deze rechten. De werknemer kan de arbeidsrechtbank vatten om de regularisatie van zijn situatie te bekomen en de betaling van alle verschuldigde bedragen.

De dienst Toezicht op de Sociale Wetten (FOD Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg) is bevoegd om inbreuken inzake niet-aangegeven arbeid vast te stellen. De sociaal inspecteurs beschikken over uitgebreide bevoegdheden: toegang tot de werkplaats op elk moment, verhoor van werknemers, inbeslagname van documenten en opstelling van processen-verbaal die worden overgemaakt aan het Arbeidsauditoraat. De cellen voor de bestrijding van sociale fraude (SIOD) coördineren de gezamenlijke controles tussen de verschillende inspectiediensten.

De werknemer kan zijn situatie van niet-aangegeven arbeid melden bij het Toezicht op de Sociale Wetten van zijn regio, bij de RSZ-inspectie, of via het meldpunt voor eerlijke concurrentie van de FOD Werkgelegenheid. De melding kan anoniem gebeuren. Het is eveneens mogelijk zich te wenden tot een vakbond (ABVV, ACV, ACLVB) die een vertrouwelijke begeleiding verzekert en kan optreden bij de bevoegde autoriteiten.

Bij vaststelling van niet-aangegeven arbeid gaat de RSZ over tot de regularisatie van de verschuldigde sociale bijdragen, vermeerderd met nalatigheidsinteresten en verhogingen. De werknemer geniet retroactief van alle rechten verbonden aan een aangegeven tewerkstelling: ziekte- en invaliditeitsverzekering, werkloosheidsuitkeringen, opbouw van pensioenrechten. Het Arbeidsauditoraat kan strafrechtelijke vervolging instellen of een strafrechtelijke transactie voorstellen aan de werkgever.